Türk kültüründe bazı eserler vardır ki, kapağını kapattığınızda ayağınızın altındaki toprağın sadece toprak olmadığını, üzerinde yürüdüğünüz her santimetrenin binlerce yıllık bir anlatı olduğunu fark edersiniz.
Mine Erbek’in (Güran Erbek anısına hazırladığı) Anadolu Motifleri: Çatalhöyük’ten Günümüze adlı eseri, sadece bir el sanatları kataloğu değildir.
O, Anadolu kadınının binlerce yıldır ilmik ilmik dokuduğu dilsiz bir alfabenin, bir varoluş atlasının deşifresidir.
Eğer bu kitabı sadece halı-kilim deseni görmek için eline alıyorsan, zihnini hemen çöp kutusuna boşalt; çünkü burada gördüğün her çizgi, bir kadının çığlığı, bir tanrıçanın doğumu ya da bir soyun mühürüdür.
Anadolu’nun Dilsiz Alfabesi ve Kadim Hafıza
Mine Erbek, çalışmasının merkezine Neolitik Çağ‘ın kalbi olan Çatalhöyük’ü (İ.Ö. 6500-5500) koyar.
Yazarın iddiası nettir: Anadolu’daki sembolik dil, bir devrim değil, milyonlarca yıllık bir evrimin sonucudur.
Bu kitap, Batılı kaynakların Anadolu’yu sadece Küçük Asya (Asia Minor) olarak görme sığlığına karşı bir başkaldırıdır; zira her yeni gelen uygarlık, bir öncekinin kutsalını restore ederek bu sentezi oluşturmuştur.
Temel Motifler ve Temsil Ettikleri Arketipler
Kitabı anlamak için motifleri sadece şekil olarak değil, yaşamsal döngülerin arketipleri olarak okumak gerekir.
Elibelinde: Dişilliğin ve Bereketin 9000 Yıllık İmzası
Erbek’in en çok üzerinde durduğu motif olan Elibelinde, sadece bir süsleme değil, ana tanrıça kültünün (Kibele, Hepat, Artemis) günümüze ulaşan görsel imzasıdır.
Çatalhöyük’teki doğuran kadın figürlerinden bugünün kilimlerine taşınan bu motif; dişilliği, bereketi ve hayatın kaynağını temsil eder.
Erkeğin üremedeki biyolojik rolünün henüz kavranamadığı çağlardan kalan bu sembol, kadını tanrıçalaştıran bir anlayışın ürünüdür.
Koçboynuzu: Eril Enerji ve Gücün Sembolü
Dişilliğin karşısında dengeyi sağlayan Koçboynuzu, güç, kuvvet ve erkeklik simgesidir. Sümer’de Dumuzi, Hitit’te Telipinu ile özdeşleşen bu eril enerji, Anadolu dokumalarında genellikle bereketle el ele vererek hayatın devamlılığını müjdeler.
Bereket, İnsan ve Aşk: Yaşamın Kutsal Döngüsü
Bereket: Nar, buğday başağı ya da yılan gibi formlarla karşımıza çıkan bu motif, evrensel mutluluğun ve çoğalmanın kodudur.
İnsan: Yaratıcı aklın ve çalışmanın sembolüdür. Pazırık halısındaki süvarilerden Çorum seccadelerindeki şehit evlat anısına dokunan figürlere kadar insan, Anadolu’nun şahitlik arzusudur.
Aşk ve Birleşim: Uzakdoğu’daki Ying-Yang’ın Anadolu yorumudur. Zıtlıkların uyumunu ve hatasız hiçbir şey olamayacağı inancını simgeler.
Metodolojik Temel: Güran Erbek’in Sınıflandırma Sistemi
Kitabın belkemiği, araştırmacı Güran Erbek’in 1970’lerde başlattığı ve 40 binden fazla motifi kapsayan devasa arşividir.
Erbek, motifleri estetik özelliklerine göre değil; Doğum ve Çoğalma, Canı Korumak, Ölümsüzlük ve Soy gibi yaşamsal fonksiyonlara göre sınıflandırmıştır.
Bu, Türk el sanatları araştırmalarında devrim niteliğinde, sistematik bir yaklaşımdır.
Sembolizmin Poetiği: Dokumaların Bilinçaltı
Mine Erbek’e göre halı tezgahı (Istar/İştar), Sümer Bereket Tanrıçası’nın adını taşır ve dokumacı kadının en yakın dostudur. Dokumak, bir yaratma ve doğurma eylemidir.
Kadın, toplumda sözle ifade edemediği gurbet acısını, evlenme isteğini ya da yasını bu tezgahta, bilinçaltının coğrafyasını çizerek anlatır.
İnce Detaylar: Saçbağından Sandığa Hayatın Kodları
Saçbağı ve Küpe: Genç kızın “ben evlenmek istiyorum” demesinin görsel yoludur. Sözün bittiği yerde takıların dili başlar.
Bukağı: Ailenin birliğini ve ayrılmama arzusunu simgeler; atların kaçmaması için takılan köstekten mülhem, aşkın sadakat zinciridir.
Sandıklı: Beklentilerin, çeyizin ve bazen de yaşamın sonunun (tabut) sembolüdür.
Dil ve Üslup: Akademik Veri ile Folklorik Ruhun Dansı
Kitabın dili, kuru bir akademik metin ile bir masal anlatıcısının (meddah) üslubu arasında gidip gelir. Yazar, arkeolojik bulguları (C-14 ölçümleri, stratigrafi) halk efsaneleriyle (Sarı Kız, Nevruz ritüelleri) harmanlayarak sentetik olmayan, organik bir anlatı kurmuştur.
Bir Kilimin İlmiğinde Kaybolmak
Anadolu Motifleri, sadece geçmişi anlatan bir tarih kitabı değildir; o, bugünkü kimliğimizin genetik haritasıdır.
Mine Erbek’in dediği gibi: Kilimi, halıyı ve dokumayı seven, insanı da sever. Çünkü her ilmekte bir sevginin düğümü vardır.
Anadolu motifleri ve anlamları üzerine derin bir analiz sunan bu eser, Elibelinde, Koçboynuzu ve Bereket gibi temel sembollerin Çatalhöyük’ten (İ.Ö. 6500) günümüze uzanan tarihsel sürekliliğini belgeler.
Mine Erbek, Türk el sanatlarını sadece bir süsleme değil, bir sembolik iletişim dili olarak tanımlayarak dünya folklorunda seçkin bir yere oturtur.
